تمهيد دوم [ انواع خلافت ملوك ] بدانكه سلطنت و خلافت ملوك بر سه نوع و بر دو عالم مىباشد . قسمى از ملوك مىباشند كه مملكت و سلطنت ايشان در عالم صورت ظاهر دنياست و اين قسم خبر از اينكه ايشان خليفه خداوند و مظهر لطف و قهر او مىباشند ، ندارند و حال آنكه خليفه و مظهر لطف و قهر مىباشد و خداوند عدل ، عدالت ، لطف و قهر خود را به واسطه ايشان در زمين جارى مىفرمايد و اين طايفه محل و معنى اين حديث مىباشند كه خداوند وحى فرستاد به بنى اسرائيل كه لعن و طعن به سلاطين منمائيد چونكه دلهاى ايشان در دست من مىباشد و هركس كه اطاعت من بنمايد مىگردانم دلهاى سلاطين را بر او رحم دارنده و رحم نماينده و هركس كه معصيت من بنمايد مىگردانم دلهاى سلاطين را بر او سخط دارنده و عداوت نماينده . پس اطاعت من بنمائيد و معصيت من مكنيد . و مثل آن است اين حديث كه « انّ اللّه يروّج هذا الدين باقوام لاخلاق لهم فى الاخرة » « 1 » . يعنى به درستى كه خداوند رواج مىدهد اين دين اسلام را به طايفه‌هايى كه نيست ايشان را نصيبى از ثواب خداوند از براى ايشان در آخرت . يعنى از نوع ملوك و علما كه به حق خلافت خداوند قيام مىنمايند ، لكن نه به نيت خلافت بلكه از روى هواى نفس و لذت دنيويه و طلب رياست مىباشد و حال اين قسم از ملوك ، حال چراغ مىباشد كه خود را مىسوزاند و غير را منتفع مىگرداند و حال مختار ثقفى از اين مقوله بوده است .

--> ( 1 ) . انوار نعمانيه 3 : 329